उँधौली पर्व आज देशभर मनाइँदै, किरात समुदायको प्रकृति–कृतज्ञता दिवस

काठमान्डु । मार्गशीर्ष शुक्ल पूर्णिमाका दिन आज किराँत समुदायले प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै उँधौली पर्व उत्साहपूर्वक मनाइरहेका छन् । किरात संस्कृति तथा पहिचानसँग सम्बन्धित प्रमुख पर्व मानिने उँधौली आज देशभर पूजा, नृत्य र सांस्कृतिक कार्यक्रमसँगै मनाइँदै छ ।

किरात समुदायभित्रका जातिहरूले यसै पर्वलाई आफ्नै भाषामा फरक नामले पुकार्छन् । सुनुवारले ‘फोलशाँदर’, याक्खा समुदायले ‘चासुवा’, राईले ‘सकेला’ र लिम्बूहरूले ‘चासोक तङ्नाम’का रूपमा यो पर्व आजको दिन विशेष विधिसहित मनाउँदै छन् । लिम्बू समुदायले यो पर्व तीन दिनअघि नै सुरु गरेका थिए ।

किरात संस्कृतिका शोधकर्ताका अनुसार नाम फरक भए पनि यी सबै पर्वको मूल सार उँधौली नै हो । बाली पाकेपछि इष्टदेवतालाई अर्पण गर्ने, खानेकुरा पवित्रता सहित सुरु गर्ने र पितृलाई सम्झने परम्परा नै उँधौलीको मूल उद्देश्य हो । बाली लगाउने समय भने किरात समुदायले ‘उँभौली’ पर्व मनाउने चलन छ ।

बिहानैदेखि किरात पुरुष–महिला जातीय भेषभूषामा सुसज्जित भएर ढोल, च्याबु्रङ आदिका धुनमा नाच्दै पूजा स्थलतर्फजाने गर्छन् । संस्कार एउटै भए पनि भाषा तथा परम्पराअनुसार पर्वको नाम फरक हुनु किरात संस्कृतिको विविधतासूचक मानिन्छ ।

ललितपुरको सानो हात्तीवन र काठमान्डुको गोकर्णेश्वरमा आज त्यहाँ विशेष चहलपहल देखिएको छ ।

लिम्बूहरूले युमासामाङ र थेवासामाङलाई, राई–याक्खा समुदायले तागेरा निङ्वाफुमाङलाई इष्टदेवका रूपमा पुज्ने परम्परा छ । तागेरा निङ्वाफुमाङ आकृति–विहीन शक्तिका रूपमा मानिने भएकाले यसको मूर्ति नहुने विश्वास छ ।

पूजा सम्पन्न गरेपछि सहभागीहरूले चण्डीनाच, च्याब्रुङनाच, ढोलनाचलगायत परम्परागत नृत्य प्रस्तुत गरी पर्वलाई झनै उल्लासपूर्ण बनाउँछन् । विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, खेलकुद प्रतियोगिता तथा समुदायिक जमघटले उँधौलीलाई अझै सामुदायिक बनाएको देखिन्छ ।

पर्यावरणसँगको सान्दर्भिकता

उँभौली र उँधौली पर्वको सांस्कृतिक–आध्यात्मिक महत्त्वसँगै यसले वातावरणसँग तालमेल मिलाउने पुरातन ज्ञान पनि बोकेको छ । गर्मीमा माथि लेकतिर र जाडोमा तल झर्ने प्राकृतिक जीवनशैलीलाई यो पर्वले संस्थागत रूपमा अभिव्यक्त गर्छ । उँभौली कृषि समृद्धिको कामना गर्ने पर्व हो भने उँधौली भित्र्याइएको अन्नबालीको धन्यवाद व्यक्त गर्ने प्रकृतिप्रति कृतज्ञताको पर्व हो ।

अन्य समुदायका पर्वसँग मिल्दोजुल्दो संस्कार

यहि अवधिमा खस आर्य समुदायले मनाउने धान्य पूर्णिमा र नेवार समुदायले मनाउने ‘यः मरि पुन्हि’ (योमरी पूर्णिमा)सँग उँधौलीको भावनात्मक समानता देखिन्छ । सबै पर्वको केन्द्रविन्दु भनेको वर्षभरि उत्पादन गरेका अन्नबालीलाई देवी–देवतालाई चढाई कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक मूल्य नै हो ।

उँधौली पर्वका दिन देशभर सार्वजनिक बिदा दिइँदै आएको छ । पर्वले समुदायिक पहिचान, कृषि–संस्कृति र प्रकृतिप्रतिको आभारलाई उजागर गर्ने भएकाले यसको महत्व समयसँगै अझै बढ्दै गएको छ ।