गाईजात्रा आज, दिवङ्गत आफन्तको सम्झनासँगै सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य

काठमाडौं । काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न शहरमा आज परम्परागत सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा मनाइँदैछ । भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिन मनाइने यो पर्व विशेषगरी दिवङ्गत आफन्तको सम्झना र सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने पर्वका रूपमा परिचित छ ।

गाईजात्राका अवसरमा एक वर्षभित्र मृत्यु भएका आफन्तको सम्झनामा गाई वा मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगारेर नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ । नगर परिक्रमा गराइएका गाईलाई श्रद्धालुले दुध, फलफूल, रोटी, चिउरा, दही, अन्न तथा द्रव्य दान गर्ने चलन रहेको छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार गाईको पुच्छर समातेर वैतरणी नदी पार गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास छ । त्यसैले दिवङ्गत आफन्तको आत्माको शान्ति र सद्गतिको कामना गर्दै परिवारजनले गाईजात्रामा सहभागिता जनाउने गर्छन् ।

गाईजात्राको ऐतिहासिक सम्बन्ध राजा प्रताप मल्लको पालासँग जोडिएको छ । पुत्रशोकमा रहेकी रानीलाई संसारमा मृत्यु र शोक सबैले भोग्नुपर्छ भन्ने देखाउन राजा प्रताप मल्लले यो पर्व सुरु गराएको ऐतिहासिक मान्यता छ । रानीको शोक कम नभएपछि विभिन्न प्रहसन तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम आयोजना गर्न आदेश दिइएको र त्यसैबाट गाईजात्रामा हास्यव्यङ्ग्य प्रस्तुत गर्ने परम्परा विकसित भएको जनश्रुति छ ।

यस पर्वमा मृत आफन्तको सम्झनामा गाईजात्रा निकाल्नुका साथै विभिन्न सांस्कृतिक झाँकी, नाचगान, प्रहसन तथा व्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ । समाजमा रहेका विकृति, विसङ्गति र बेथितिमाथि व्यङ्ग्य गर्ने अवसरका रूपमा पनि गाईजात्रालाई लिने गरिन्छ ।

भाद्र कृष्णाष्टमीसम्म चल्ने पर्वका क्रममा रामायणका करुण रसका गीत गाउने तथा दिवङ्गत व्यक्तिको सम्झनामा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि गर्ने परम्परा पनि छ । यसले एकातिर मृत आफन्तप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्ने अवसर प्रदान गर्छ भने अर्कोतर्फ समाजमा रहेका विकृतिमाथि हास्यव्यङ्ग्यका माध्यमबाट प्रश्न उठाउने अवसरसमेत दिन्छ ।

गाईजात्रा काठमाडौं उपत्यकामा विशेष रौनकका साथ मनाइन्छ । हनुमानढोकास्थित राजप्रासाद क्षेत्र हुँदै गाईजात्रा निकाल्ने पुरानो परम्परा अहिले पनि कायम छ । उपत्यकाका विभिन्न स्थानमा आज परम्परागत वेशभूषा, झाँकी, बाजागाजा र सांस्कृतिक प्रस्तुतिसहित जात्रा निकालिँदैछ ।

उपत्यकाबाहेक बनेपा, धुलिखेल, पनौती, बाह्रविसे, त्रिशूली, दोलखा, खोटाङ, भोजपुर, चैनपुर, इलाम, धरान, विराटनगर, वीरगञ्ज, हेटौँडा र पोखरालगायत नेवार समुदायको उल्लेख्य बसोबास रहेका शहरमा पनि गाईजात्रा विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ ।

गाईजात्राका अवसरमा हास्य कलाकारले समेत विशेष कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन् । समसामयिक राजनीतिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विषयलाई हास्यव्यङ्ग्यका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने भएकाले गाईजात्रा नेपाली समाजमा मनोरञ्जनसँगै आलोचनात्मक चेतना अभिव्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक अवसरका रूपमा स्थापित छ । तर यसपटक रसुवा बाढीका कारण कतिपय विशेष कार्यक्रम स्थगित भएको छ ।

यस वर्ष गाईजात्रा शनिबारकै दिन परेको छ । सरकारले काठमाडौं उपत्यकामा गाईजात्राका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिने गरे पनि पर्व यस वर्ष शनिबार परेको हुँदा छुट्टै सार्वजनिक बिदा आवश्यक नपरेको हो ।